Δημιουργός, Δημιούργημα και Δημιουργικότητα: από τον Πυγμαλίωνα στην Τεχνητή Νοημοσύνη
Διεπιστημονικές και διακαλλιτεχνικές προσεγγίσεις
Από τους κοσμογονικούς μύθους έως την ιουδαιοχριστιανική παράδοση η δημιουργία ζωής από την ανόργανη ύλη μοιάζει να είναι αποκλειστικά θεϊκό προνόμιο. Oι αφηγήσεις για ανθρώπινα δημιουργήματα που αποκτούν ζωή μάς καλούν να αναστοχαστούμε ποια είναι η σχέση δημιουργού, δημιουργίας και δημιουργήματος. Για παράδειγμα, ο μύθος του Πυγμαλίωνα, όπως τον αφηγείται ο Οβίδιος στις Μεταμορφώσεις, θέτει κομβικά ζητήματα που αφορούν την πράξη της δημιουργίας και το πλαίσιο της: ο γλύπτης κατασκευάζει το άγαλμα μιας γυναίκας τόσο τέλειο που μοιάζει να είναι ζωντανό και το ερωτεύεται. Και αν η θεά Αφροδίτη συγκινείται από την αφοσίωσή του και χαρίζει στο άγαλμα ζωή, η Γαλάτεια, που αρχικά δεν υφίσταται ανεξάρτητα από την επιθυμία και την τέχνη του Πυγμαλίωνα, μετουσιώνεται στη συνέχεια σε μια αυτόνομη οντότητα.
Η αφήγηση αυτή, που αφορά τα όρια μεταξύ φύσης και τέχνης/τεχνικής, ανθρώπου και κατασκευής, ζωής και προσομοίωσής της, επανέρχεται σε διάφορες παραλλαγές στη δυτική πολιτισμική παράδοση: από τις ανθρωπόμορφες μηχανές της Αρχαιότητας και τα Γκόλεμ έως τα αυτόματα της Αναγέννησης και του Διαφωτισμού και από το παράδειγμα του ανθρώπινου σώματος ως μηχανής μέχρι τα cyborgs και τα σύγχρονα νευρωνικά δίκτυα, οι αντιλήψεις περί δημιουργίας και οι σχέσεις του ανθρώπου με τα δημιουργήματά του μεταβάλλονται μέσα στον χρόνο και συζητιούνται ποικιλοτρόπως τόσο εντός των καλλιτεχνικών και επιστημονικών κοινοτήτων όσο και στη δημόσια σφαίρα. Ωστόσο, οι αναπαραστάσεις και τα ιδεολογήματα που αφορούν αυτή την τελικά αμφίδρομη σχέση δεν είναι ποτέ ουδέτερα: συνδέονται και συν-διαμορφώνουν αρνητικές ή θετικές προσδοκίες και πεποιθήσεις, επιδρώντας σε κοινωνικές πρακτικές και στον εκάστοτε θεσμικό και πολιτικό λόγο.
Σήμερα, η ραγδαία ανάπτυξη της παραγωγικής Τεχνητής Νοημοσύνης (Generative AI) δημιουργεί ψηφιακά τεχνουργήματα (κείμενο, εικόνα, κώδικα) ως απόκριση σε ρητές εντολές του χρήστη. Το ίδιο συμβαίνει και με την πρακτορική ΤΝ (Agentic AI), που διευρύνει ακόμα περισσότερο το φάσμα των δυνατοτήτων της Τεχνητής Νοημοσύνης, καθώς δεν περιορίζεται στην παραγωγή περιεχομένου αλλά επιτελεί διαδικασίες που προσομοιάζουν με συλλογισμό, σχεδιασμό και αυτόνομη δράση – ενδεχομένως και με μορφές δημιουργικότητας. Αμφότερες επαναφέρουν επιτακτικά τη συζήτηση για τη σχέση δημιουργού-δημιουργήματος-δημιουργικότητας στο επίκεντρο του επιστημονικού, φιλοσοφικού και κοινωνικού διαλόγου.
Από τον Πυγμαλίωνα που ερωτεύεται το ίδιο του το έργο έως τον σύγχρονο χρήστη που ανθρωποποιεί την Τεχνητή Νοημοσύνη, αποδίδοντάς της νόηση και ίσως και συναισθήματα, η σχέση δημιουργού-δημιουργήματος παραμένει ένα πεδίο στο οποίο η επιθυμία, η τεχνική και η ηθική συναντιούνται σε αυτό που αναγνωρίζουμε ως ζωή, πράξη ή υποκείμενο.
Προσκαλούνται ερευνητές και ερευνήτριες αλλά και νέοι επιστήμονες (υποψήφιοι/ες διδάκτορες, διδάκτορες και μεταδιδάκτορες) από τη φιλολογία, τη φιλοσοφία, τη θεολογία, την κοινωνιολογία, τις τέχνες, την πληροφορική, την γλωσσολογία, τη νομική, την ιατρική, την ψυχολογία, τις ψηφιακές επιστήμες και το πεδίο των ΜΜΕ να διερευνήσουν κριτικά, υπό μια συγχρονική ή διαχρονική οπτική, μεταξύ άλλων, τα εξής:
- όψεις της σχέσης αυτής, αξιακά συστήματα, που την ορίζουν/καθορίζουν καθώς και το κοινωνικό/πολιτικό της αποτύπωμα,
- αναπαραστάσεις, εκδοχές, γενεαλογίες και οντολογίες «τεχνητών όντων»,
- ζητήματα προθετικότητας και αυτόνομης δράσης,
- καλλιτεχνικές και επιστημονικές συζητήσεις περί δημιουργίας και πνευματικής ιδιοκτησίας, όπως επίσης περί πρωτοτυπίας, αισθητικής αξίας και μηχανικής (ανα)παραγωγής, δεδομένου και του υλικού με το οποίο εκπαιδεύονται τα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης,
- ειδικά σε σχέση με την τέχνη, όπως η μουσική, το θέατρο, η performance art, κ.ά. η παρουσία της τεχνητής νοημοσύνης θέτει σημαντικά ερωτήματα που αφορούν την ιδιότητα του καλλιτέχνη, τη ζωντανότητα και τον ρόλο του κοινού, στο πλαίσιο των ευρύτερων κοινωνικών και πολιτικών αλλαγών που συνδέονται με τις ψηφιακές τεχνολογίες
- τα ηθικά όρια της σχέσης μεταξύ δημιουργού και δημιουργήματος,
- τον αναστοχασμό για τα όρια του ανθρώπινου και το υποκείμενο την εποχή που αναδύεται το μετανθρώπινο, όπως επίσης και τον αναστοχασμό για τον μετασχηματισμό των θετικών, κοινωνικών και ανθρωπιστικών επιστημών, όταν τα όρια ανάμεσα στη φύση και τον πολιτισμό, τον άνθρωπο και τη μηχανή, την κοινωνία και την τεχνολογία καθίστανται δυσδιάκριτα και το ρεύμα του κριτικού μετανθρωπισμού καλεί σε περαιτέρω αμφισβήτηση των βιολογικών και ουσιοκρατικών εννοιoλογήσεων του ανθρώπου και της φύσης
Στόχος του συνεδρίου είναι να εγκαινιάσει τον διεπιστημονικό διάλογο εστιάζοντας σε μια σειρά ανοιχτών ερωτημάτων στα οποία διασταυρώνονται επιστημονικά πεδία, καλλιτεχνικές πρακτικές και δημόσιος λόγος.